PFAS w wodzie pitnej przestały być w Polsce wyłącznie tematem badań naukowych i dobrowolnych analiz. Od 24 czerwca 2026 r. obowiązuje nowe rozporządzenie Ministra Zdrowia, które wprowadziło wartość parametryczną dla „Sumy PFAS”. Jednak nie oznacza to, że każdy wodociąg ma badać te związki w każdej próbce i z identyczną częstotliwością.
W praktyce zakres monitoringu zależy od oceny ryzyka w obszarze zasilania ujęcia oraz od tego, czy substancje PFAS mogą występować w danej dostawie wody. Dlatego w jednym systemie wodociągowym analiza będzie uzasadniona regularnie, natomiast w innym jej częstotliwość może zostać ustalona inaczej. Jednocześnie odbiorca powinien odróżnić unijny parametr „PFAS ogółem” od „Sumy PFAS”, ponieważ nie są to dwie nazwy tego samego badania.
PFAS w wodzie pitnej: krótka odpowiedź
Tak, dostawcy wody muszą uwzględnić PFAS w systemie oceny ryzyka i monitoringu jakości wody. Jednak polskie rozporządzenie z 2026 r. przyjęło jako parametr chemiczny „Sumę PFAS” o wartości 0,10 µg/l, czyli 100 ng/l. Nie ustanowiło natomiast odrębnego krajowego wiersza z wartością 0,50 µg/l dla parametru „PFAS ogółem”.
Co istotne, dwie wartości pojawiające się w opracowaniach pochodzą z dyrektywy (UE) 2020/2184. Z kolei państwa członkowskie mogły zdecydować, czy zastosują „PFAS ogółem”, „Sumę PFAS”, czy oba parametry. Polska oparła wymagania wykonawcze na oznaczaniu sumy 20 wskazanych związków.
📌 ZAPAMIĘTAJ: W polskim sprawozdaniu laboratoryjnym po zmianach z 2026 r. szukaj pozycji „Suma PFAS” oraz wyniku wyrażonego w µg/l albo ng/l. Jednak brak pozycji „PFAS ogółem” nie oznacza automatycznie, że wodociąg pominął obowiązujący w Polsce parametr.
„PFAS ogółem” a „Suma PFAS” — na czym polega różnica?
Określenie „PFAS” obejmuje bardzo dużą rodzinę substancji per- i polifluoroalkilowych. Dlatego wynik zależy nie tylko od stężenia w wodzie, lecz także od tego, jaką grupę związków obejmuje metoda analityczna. „Suma PFAS” jest parametrem celowanym, ponieważ dodaje wyniki 20 konkretnych substancji wymienionych w przepisach.
„PFAS ogółem” ma z kolei opisywać całkowitą zawartość tej rozległej klasy związków. Jednak Komisja Europejska wskazuje, że obecnie żadna pojedyncza metoda nie pozwala w pełni oznaczyć ilościowo wszystkich możliwych PFAS. W efekcie oba parametry różnią się zakresem, metodyką i sposobem interpretacji wyniku.
Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2020/2184, załącznik I część B
„PFAS ogółem” = 0,50 μg/l
„Suma PFAS” = 0,10 μg/l
Interpretacja autora: Dyrektywa przewiduje dwa różne parametry, dlatego wartości 0,50 i 0,10 µg/l nie wolno porównywać tak, jakby dotyczyły tego samego pakietu substancji. Ponadto 0,10 µg/l odpowiada 100 ng/l, natomiast 0,50 µg/l odpowiada 500 ng/l.
Przykład z praktyki: Wynik „Suma PFAS: 0,07 µg/l” oznacza 70 ng/l dla wskazanych 20 związków i mieści się poniżej polskiej wartości parametrycznej 0,10 µg/l. Z drugiej strony taki wynik nie mówi, że laboratorium oznaczyło każdą substancję należącą do wielotysięcznej rodziny PFAS.
| Parametr | Wartość | Jak czytać wynik w 2026 r. |
|---|---|---|
| PFAS ogółem | 0,50 µg/l 500 ng/l | Parametr przewidziany w dyrektywie UE; polskie rozporządzenie z 2026 r. nie wprowadziło go jako odrębnej pozycji w tabeli parametrów chemicznych. |
| Suma PFAS | 0,10 µg/l 100 ng/l | Obowiązujący w Polsce parametr chemiczny; jest sumą stężeń 20 substancji wymienionych w załączniku nr 4. |
| Pojedynczy PFAS | wynik składowy | Stężenie pojedynczej substancji, np. PFOA lub PFOS, wchodzi do obliczenia „Sumy PFAS”, jeżeli należy do ustawowego wykazu 20 związków. |
Rozporządzenie Ministra Zdrowia z 22 maja 2026 r., załącznik nr 1 część B, poz. 29
„Suma PFAS” oznacza sumę wymienionych w załączniku nr 4 do rozporządzenia część B pkt 2 substancji per- i polifluoroalkilowych uznawanych za powód do obaw w odniesieniu do wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi.
Interpretacja autora: Polska wartość 0,10 µg/l odnosi się do sumy 20 oznaczanych związków, a nie do każdego z nich oddzielnie. Dlatego laboratorium powinno pokazać wynik sumaryczny, choć sprawozdanie może również zawierać wartości cząstkowe.
Przykład z praktyki: Jeżeli pięć wykrytych związków ma łącznie 0,11 µg/l, wartość parametryczna jest przekroczona, nawet gdy żaden pojedynczy wynik nie osiąga 0,10 µg/l. Z kolei dopisek „<LOQ” przy części substancji trzeba czytać razem z granicą oznaczalności zastosowanej metody.
Czy wodociągi muszą badać PFAS w wodzie pitnej?
Tak, lecz obowiązek nie działa jak sztywny nakaz identycznej liczby analiz w każdym systemie. Dostawca wody prowadzi monitoring zgodności i uwzględnia wyniki oceny ryzyka obejmującej ujęcie, uzdatnianie, magazynowanie oraz dystrybucję. Ponadto przepisy wiążą oznaczanie 20 substancji PFAS z możliwością ich obecności w konkretnej dostawie.
Rozporządzenie Ministra Zdrowia z 22 maja 2026 r., załącznik nr 4 część B pkt 2
Substancje te monitoruje się, gdy z oceny ryzyka i z zarządzania ryzykiem w obszarach zasilania ujęcia wody wykorzystywanego do poboru wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi wynika, że substancje te mogą być obecne w danej dostawie wody.
Interpretacja autora: Wodociąg nie może poprzestać na stwierdzeniu, że wcześniej nie badał PFAS. Musi natomiast rozpoznać zagrożenia w obszarze zasilania ujęcia i udokumentować wnioski. Jeżeli analiza ryzyka wskazuje możliwość występowania tych substancji, monitoring staje się wymaganym elementem kontroli jakości.
Przykład z praktyki: Podwyższone ryzyko może dotyczyć ujęcia położonego w zasięgu oddziaływania zakładu przemysłowego, lotniska, poligonu, składowiska, oczyszczalni lub miejsca, w którym przez lata stosowano piany gaśnicze. Jednak sama obecność takiego obiektu nie przesądza o skażeniu; przesądza o potrzebie rzetelnej oceny drogi migracji zanieczyszczeń i właściwego programu badań.
👷 KOMENTARZ PROJEKTANTA: W dokumentacji oceny ryzyka szukam nie tylko nazw zakładów, lecz także kierunku spływu wód podziemnych, historii użytkowania terenu i danych z monitoringu wody surowej. Dlatego mapa źródeł potencjalnej emisji bez modelu przepływu jest dopiero początkiem analizy.
Jak często wykonuje się badania PFAS?
„Suma PFAS” należy do chemicznych parametrów monitoringu grupy B. Minimalna liczba próbek zależy między innymi od objętości wody produkowanej lub dostarczanej w strefie zaopatrzenia. Jednak ocena ryzyka może uzasadnić inną częstotliwość, a organ nadzoru sanitarnego uczestniczy w ustalaniu i nadzorowaniu programu monitoringu.
Przykładowo dla strefy produkującej lub dostarczającej od 10 do 1000 m³ wody na dobę tabela przewiduje zasadniczo jedną próbkę grupy B rocznie. Z kolei dla większych systemów liczba rośnie według wzorów zależnych od dobowej objętości. Mimo to nie wolno wyciągać wniosku, że każda pozycja grupy B będzie zawsze badana w identycznym punkcie i tego samego dnia.
⚠️ NAJCZĘSTSZY BŁĄD: Odbiorca widzi w rocznym zestawieniu jedną liczbę i zakłada, że jest to jedyna analiza wykonana w całym wodociągu. Tymczasem wynik trzeba odnieść do strefy zaopatrzenia, punktu poboru, harmonogramu i oceny ryzyka, ponieważ sama data badania nie opisuje całego programu kontroli.
Gdzie sprawdzić wyniki PFAS?
Dostawca wody ma zapewniać konsumentom co najmniej raz w roku dostęp do najnowszych wyników monitorowania parametrów jakości wody. Dlatego najpierw sprawdź stronę przedsiębiorstwa wodociągowo-kanalizacyjnego, zakładkę „jakość wody”, Biuletyn Informacji Publicznej gminy oraz komunikaty właściwego inspektora sanitarnego. Jeżeli zestawienie nie pokazuje pozycji PFAS w wodzie pitnej, poproś wodociąg o najnowsze sprawozdanie dla swojej strefy zaopatrzenia i informację, jak ocena ryzyka potraktowała te substancje.
Ustawa o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków, art. 4q ust. 1 pkt 1
Dostawca wody zapewnia konsumentom nierzadziej niż raz na rok dostęp do informacji obejmujących: 1) najnowsze wyniki monitorowania wartości parametrów jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi określonych w przepisach wydanych na podstawie art. 13;
Interpretacja autora: Konsument ma uzyskać dostęp do najnowszych wyników, jednak sposób prezentacji może różnić się między dostawcami. Z tego powodu przy analizie PFAS trzeba sprawdzić nazwę strefy, datę poboru, punkt poboru, jednostkę i granicę oznaczalności.
Przykład z praktyki: Wynik z zakładu uzdatniania oddalonego o kilkanaście kilometrów może dotyczyć innej strefy niż adres odbiorcy. Dlatego w zapytaniu warto podać ulicę lub miejscowość oraz poprosić o dokument przypisany do właściwego systemu zaopatrzenia.
Czy przekroczenie oznacza natychmiastowy zakaz picia?
Nie automatycznie. Przekroczenie parametru PFAS w wodzie pitnej uruchamia ocenę zagrożenia, ustalanie przyczyny i działania naprawcze. Natomiast właściwy organ nadzoru sanitarnego określa, czy potrzebny jest zakaz, ograniczenie używania wody albo inne zalecenie, uwzględniając poziom i czas trwania niezgodności oraz ryzyko dla zdrowia.
Jednocześnie przekroczenia nie wolno bagatelizować tylko dlatego, że woda jest przezroczysta i nie ma zapachu. PFAS nie można rozpoznać organoleptycznie. Co więcej, gotowanie nie jest metodą usuwania tych związków; odparowanie części wody może wręcz zwiększyć ich stężenie w pozostałej objętości.
Ustawa o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków, art. 13a ust. 2
Właściwy organ nadzoru sanitarnego określa, jakie działania mają zostać podjęte na podstawie ust. 1, oraz przygotowuje komunikat skierowany do konsumentów, który ma być rozpowszechniany w ramach informowania, o którym mowa w ust. 1, mając na uwadze ryzyko dla zdrowia ludzi, które mogłoby zostać spowodowane spożywaniem wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi w związku z wystąpieniem niezgodności z wartością parametryczną, przerwaniem dostaw lub ograniczeniem korzystania z tej wody.
Interpretacja autora: Sam wynik powyżej 0,10 µg/l nie tworzy automatycznie powszechnego zakazu picia, ponieważ decyzja wymaga oceny ryzyka i oficjalnego komunikatu. Jednak do czasu wyjaśnienia sytuacji odbiorca powinien stosować się do zaleceń sanepidu i gminy, a nie do komentarzy w mediach społecznościowych.
Przykład z praktyki: Pojedynczy wynik z punktu końcowego może zostać zweryfikowany próbą kontrolną oraz wynikami z ujęcia, zakładu i sieci. W efekcie działania mogą objąć zmianę źródła zasilania, optymalizację uzdatniania, płukanie wybranego odcinka albo ograniczenie używania wody na wskazanym obszarze.
🛑 NIE RÓB TEGO: Nie próbuj „usunąć” PFAS przez kilkukrotne gotowanie wody. Ponadto nie kupuj przypadkowego dzbanka tylko dlatego, że opis zawiera słowo „węgiel”; sprawdź zakres potwierdzonej redukcji i harmonogram wymiany wkładu.
Kto odpowiada za PFAS w wodzie pitnej?
Granicy odpowiedzialności nie ustala się na podstawie samego miejsca pobrania pierwszej próbki. Najpierw porównuje się wyniki przed punktem dostawy, w sieci, przy wejściu do budynku i w kranie. Jeżeli niezgodność występuje już przed przyłączem lub punktem dostawy, działania naprawcze prowadzi dostawca wody. Natomiast gdy woda dostarczona do budynku jest zgodna, a przekroczenie pojawia się dopiero w instalacji wewnętrznej, plan naprawczy przedstawia właściciel albo zarządca budynku.
W przypadku PFAS wtórne skażenie typowej instalacji jest mniej oczywiste niż na przykład uwalnianie ołowiu ze starych elementów. Mimo to trzeba sprawdzić zbiorniki, urządzenia uzdatniające, wkłady filtracyjne, materiały kontaktujące się z wodą oraz ewentualne połączenia z innymi układami. Dlatego diagnoza bez pary próbek „przed budynkiem – w punkcie czerpalnym” często kończy się sporem zamiast ustaleniem źródła.
Ustawa o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków, art. 4p ust. 3–4
W przypadku wystąpienia niezgodności z wartością parametryczną w zakresie parametrów wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi ustalonych dla monitoringu zgodności w punkcie, w którym ta woda wypływa z punktów czerpalnych używanych zwykle do jej poboru, dostawca wody przedstawia właściwemu organowi nadzoru sanitarnego dowody celem wykazania faktu, że woda przeznaczona do spożycia przez ludzi dostarczana przez niego do budynku przed punktem dostawy jest zgodna z tą wartością parametryczną.
W przypadku gdy z dowodów przedstawionych przez dostawcę wody wynika, że woda przeznaczona do spożycia przez ludzi przed punktem dostawy jest zgodna z wartością parametryczną ustaloną dla monitoringu zgodności, właściciel lub zarządca budynku przedstawia niezwłocznie właściwemu organowi nadzoru sanitarnego informację o planowanych działaniach naprawczych służących zapewnieniu zgodności wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi w punkcie, w którym ta woda wypływa z punktów czerpalnych używanych zwykle do jej poboru, z wartością parametryczną ustaloną dla monitoringu zgodności.
Interpretacja autora: Dostawca powinien wykazać jakość wody przed punktem dostawy, natomiast właściciel lub zarządca odpowiada za działania po stronie instalacji budynku, jeżeli tam powstaje niezgodność. Z kolei ostateczne ustalenia odbywają się pod nadzorem właściwego organu sanitarnego.
Przykład z praktyki: Wynik 0,04 µg/l przy wodomierzu i 0,13 µg/l w kranie kuchennym kieruje kontrolę na instalację wewnętrzną i urządzenia pracujące w budynku. Natomiast podobne przekroczenia w kilku punktach sieci przed budynkami wskazują na problem po stronie źródła, uzdatniania lub dystrybucji.
Czy filtr węglowy i odwrócona osmoza ograniczają PFAS?
Tak, obie technologie mogą wyraźnie ograniczać PFAS w wodzie pitnej, jednak ich skuteczność nie jest bezwarunkowa. Granulowany węgiel aktywny adsorbuje związki na powierzchni porów, dlatego potrzebuje odpowiedniego czasu kontaktu i wystarczającej pojemności złoża. Z kolei odwrócona osmoza rozdziela zanieczyszczenia na membranie i zwykle zapewnia szeroką barierę, ale wytwarza strumień koncentratu odprowadzany do kanalizacji.
W praktyce węgiel aktywny może szybciej tracić skuteczność wobec części krótkołańcuchowych PFAS oraz przy dużym obciążeniu innymi związkami organicznymi. Dlatego mały wkład dzbankowy nie jest równoważny dużemu złożu projektowanemu na określony przepływ. Ponadto zużyty wkład trzeba wymienić, zanim nastąpi przebicie złoża.
Odwrócona osmoza jest z kolei wrażliwa na ciśnienie, stan membrany, jakość wody zasilającej i obsługę serwisową. Dzięki temu prawidłowo dobrany układ podzlewowy może znacząco zmniejszyć narażenie z wody używanej do picia i gotowania. Jednak deklarację producenta najlepiej potwierdzić badaniem wody przed filtrem i za filtrem, wykonanym po ustabilizowaniu pracy urządzenia.
💡 Z PRAKTYKI PROJEKTOWEJ: Dla filtra węglowego pytam o objętość złoża, przepływ roboczy, czas kontaktu i kryterium wymiany, a nie tylko o nazwę handlową wkładu. Natomiast dla osmozy sprawdzam wydajność membrany, stosunek wody oczyszczonej do odrzutu oraz dostępność serwisu.
Amerykańska EPA wskazuje, że badane układy GAC, wymiany jonowej i RO mogą znacznie redukować PFAS, lecz wymagają utrzymania zgodnego z instrukcją. Dlatego certyfikat dotyczący redukcji PFAS oraz aktualny zakres badanych substancji są bardziej miarodajne niż ogólne hasło „filtr usuwa chemię”. Co więcej, certyfikacja urządzenia nie zwalnia z kontroli jego eksploatacji.
Jak prawidłowo zlecić badanie PFAS?
Nie zaczynaj od przypadkowego napełnienia butelki po wodzie mineralnej. PFAS są oznaczane na bardzo niskich poziomach, dlatego materiały próbki, wyposażenie i otoczenie mogą zafałszować wynik. W efekcie pobór powinien odbywać się według instrukcji laboratorium, z użyciem dostarczonych pojemników i bez samowolnego przelewania próbki.
- ustal, czy laboratorium oznacza pełny ustawowy pakiet 20 substancji dla parametru „Suma PFAS”;
- poproś o podanie granic oznaczalności dla poszczególnych związków;
- uzgodnij punkt poboru i czas płukania instalacji przed pobraniem;
- stosuj wyłącznie pojemniki przekazane lub zaakceptowane przez laboratorium;
- unikaj sprzętu i akcesoriów zawierających fluoropolimery, jeżeli procedura laboratorium ich zabrania;
- zapisz datę, godzinę, temperaturę, adres i warunki pracy instalacji.
⚠️ UWAGA: Wynik „niewykryto” bez informacji o granicy oznaczalności ma ograniczoną wartość. Jeżeli laboratorium raportuje „<0,05 µg/l” dla wielu składników, nie daje to tej samej pewności co metoda zdolna wiarygodnie mierzyć stężenia na poziomie pojedynczych ng/l.
Urzędowe źródła PDF i materiały techniczne
Rozporządzenie Ministra Zdrowia z 22 maja 2026 r. – Dz.U. 2026 poz. 748 (PDF) · Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2020/2184 (PDF) · Wytyczne Komisji Europejskiej dotyczące metod analizy PFAS (PDF) · Ustawa o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków – tekst ujednolicony (PDF) · US EPA – filtry certyfikowane do redukcji PFAS
Końcowa checklista projektanta
- ✅ Czy wynik dotyczy parametru „Suma PFAS”, a nie innego pakietu analitycznego?
- ✅ Czy zastosowano polską wartość parametryczną 0,10 µg/l, czyli 100 ng/l?
- ✅ Czy sprawozdanie obejmuje 20 substancji wymienionych w rozporządzeniu?
- ✅ Czy znam punkt poboru, strefę zaopatrzenia i datę pobrania próbki?
- ✅ Czy laboratorium podało granice oznaczalności dla poszczególnych związków?
- ✅ Czy ocena ryzyka uwzględnia przemysł, lotniska, poligony, składowiska i historyczne użycie pian gaśniczych?
- ✅ Czy przy sporze o źródło skażenia porównano próbkę przed punktem dostawy i próbkę z kranu?
- ✅ Czy komunikat sanepidu określa sposób korzystania z wody po przekroczeniu?
- ✅ Czy filtr ma potwierdzoną redukcję PFAS i ustalony termin wymiany wkładu lub membrany?
PFAS w wodzie pitnej — FAQ
Dostawca musi uwzględnić PFAS w ocenie ryzyka. Jeżeli z oceny ryzyka i zarządzania ryzykiem wynika możliwość obecności tych substancji w danej dostawie, powinny być monitorowane. Częstotliwość zależy ponadto od programu monitoringu, wielkości strefy i ustaleń opartych na ryzyku.
Polskie rozporządzenie ustanawia dla parametru „Suma PFAS” wartość 0,10 µg/l, czyli 100 ng/l. Z kolei wartość 0,50 µg/l dotyczy unijnego parametru „PFAS ogółem”, którego Polska nie wprowadziła jako odrębnej pozycji w krajowej tabeli parametrów chemicznych.
Nie działa to automatycznie. Właściwy organ nadzoru sanitarnego ocenia ryzyko i określa działania, które mogą obejmować zakaz lub ograniczenie korzystania z wody. Dlatego trzeba stosować się do oficjalnego komunikatu sanepidu i gminy.
Nie. Gotowanie nie jest technologią usuwania PFAS, a odparowanie części wody może zwiększyć stężenie związków w pozostałej objętości. Jeżeli wydano ograniczenia, trzeba stosować sposób postępowania wskazany w oficjalnym komunikacie.
PFAS mogą być ograniczane przez odpowiednio dobrany węgiel aktywny, żywice jonowymienne i odwróconą osmozę. Jednak skuteczność zależy od rodzaju PFAS, jakości wody, przepływu oraz terminowej wymiany złoża, wkładów i membrany. Dlatego wybieraj urządzenie z potwierdzoną redukcją PFAS i rozważ badanie kontrolne za filtrem.
